Welk probleem wil je oplossen en op welke oplossing richt jij je?
In Niger wordt voor koken op grote schaal hout en houtskool gebruikt (vanuit milieuoogpunt en houtgebruik nóg schadelijker). Dit draagt bij aan ontbossing en CO₂-uitstoot en legt tegelijkertijd druk op huishoudens, die veel tijd en vooral in de snelgroeiende steden, steeds meer geld kwijt zijn aan brandstof. Ontbossing versterkt de degradatie van het toch al kwetsbare land en draagt bij aan verwoestijning. Vruchtbare grond verdwijnt, landbouw wordt moeilijker en gemeenschappen worden nog kwetsbaarder voor de gevolgen van klimaatverandering, zoals extreme hitte, droogte en hevige regenval – die huizen verwoest, oogsten vernietigt.
Daar komt een gezondheidsprobleem bij. Bij koken op hout en houtskool komen schadelijke stoffen vrij. Vooral vrouwen en kinderen, die veel tijd rond het kookvuur doorbrengen, worden daaraan blootgesteld, met grote risico’s op luchtweg-, oog en longaandoeningen.
Resto Scolaire Harobanda richt zich daarom op een praktische omslag naar koken met aanzienlijk minder en waar mogelijk geen hout. We combineren lokaal geproduceerde warmhoudmanden, die gerechten zonder extra brandstof laten doorgaren en warm houden, met efficiënte cookstoves. Waar nodig worden cookstoves in eerste instantie geïmporteerd, terwijl we tegelijkertijd werken aan aantrekkelijke, betaalbare cookstoves die lokaal kunnen worden geproduceerd. De lokale productie van warmhoudmanden en ontwikkeling van clean-cookingoplossingen zijn al onderdeel van onze aanpak.
Maar technologie alleen is niet genoeg. Met een betere cookstove alleen verandert er nog geen systeem. Mensen moeten weten dat er alternatieven zijn, kunnen ervaren dat ze werken en zien wat ze opleveren: minder gebruik van hout en houtskool, lagere kosten, minder rook en een gezondere manier van koken. Daarom maken we tot een wezenlijk en centraal onderdeel van onze aanpak informeren, onderwijzen, ervaren, demonstreren; schoon koken wordt de nieuwe norm voor de huishoudens in de wijk Harobanda.
De school met Resto Scolaire zijn daarvoor de ideale plek. Leerlingen leren er over schoon en zuinig koken, over het belang van bomen en tuinbouw en nemen die kennis mee naar huis. Ouders, vrouwengroepen, andere scholen en organisaties kunnen tijdens demonstraties verschillende oplossingen zien en uitproberen. Lokale ondernemers worden betrokken bij het verbeteren, maken en uiteindelijk verkopen ervan.
Zo willen we niet alleen cookstoves introduceren, maar mensen meenemen in de omslag naar een andere manier van koken. Als kennis groeit, mensen zelf ervaren dat het werkt en er lokaal goede en betaalbare oplossingen beschikbaar zijn, kan schoon koken zich van school naar gezin en van gezin naar community verspreiden.
Die omslag levert niet alleen minder houtgebruik op en terugdringen van CO₂-uitstoot. Voor gezinnen kan het een forse besparing betekenen op de dagelijkse kosten voor brandstof. In Harobanda zien we dat juist voor gezinnen met lage inkomens de (stijgende) kosten van hout zwaar kunnen drukken op het huishoudbudget. Een kookoplossing die veel minder brandstof gebruikt, maakt dan direct verschil. Minder hout en houtskool betekent bovendien minder schadelijke rook bij het koken. En wanneer cookstoves en warmhoudmanden lokaal worden gemaakt, ontstaat er ook werk en inkomen.
Ons doel is uiteindelijk heel concreet: schoon koken de nieuwe norm maken in Harobanda (met rond de 7.000 gezinnen) met minder hout, minder rook, minder kosten en oplossingen die steeds meer uit de gemeenschap zelf komen.
Op welke wijze draagt dit bij aan de circulaire transitie?
Rond Resto Scolaire Harobanda proberen we steeds meer oplossingen lokaal te maken, lokaal te gebruiken en opnieuw te benutten. Voedsel, energie, kennis en ondernemerschap komen daarbij samen rond één school. Gezondheid en hygiëne lopen als een rode draad door die aanpak.
De basis is er al. In de schooltuin verbouwen leerlingen voedsel en leren zij hoe je onder moeilijke omstandigheden groenten kunt produceren. Zij leren over het belang van bomen en het opkweken ervan. Een deel van de groente die er groeit, vindt zijn weg naar de keuken. Daar leren leerlingen koken, zij krijgen onderwijs over gezonde voeding en voedselhygiëne. Met efficiëntere cookstoves en lokaal gemaakte warmhoudmanden is voor diezelfde maaltijd minder brandstof nodig. En als warmhoudmanden en straks ook cookstoves lokaal worden gemaakt, levert de omslag niet alleen klimaatwinst op, maar ook werk, vakmanschap en inkomen in de community. Die combinatie van tuinbouw, koken, voeding, clean cooking en ondernemerschap is al onderdeel van het onderwijs rond de school.
De volgende stap is om deze lokale kringloop verder te versterken. We willen minder afhankelijk worden van hout, houtskool en geïmporteerde oplossingen door energie veel efficiënter te gebruiken en waar mogelijk lokaal te produceren, of gerbuik te maken van ondernemers die al bezig zijn met bijvoorbeeld bikochar (‘houtskool’ gemaakt van organische reststromen). De warmhoudmand is daar een eenvoudig maar goed voorbeeld van: warmte die normaal verloren gaat, wordt benut om voedsel verder te laten garen en warm te houden, zonder opnieuw brandstof toe te voegen.
Ook bij cookstoves willen we uiteindelijk zoveel mogelijk lokaal maken: oplossingen die passen bij de manier waarop mensen in Niger koken, betaalbaar zijn, lokaal kunnen worden onderhouden en door lokale ondernemers kunnen worden geproduceerd en verkocht. In de schooltuin gebruiken we nieuwe, maar simpele technieken die watergebruik terugdringen, we onderzoeken hoe we zorgvuldig kunnen omgaan met de bodem en organisch materiaal en hoe wat lokaal beschikbaar is zo goed mogelijk opnieuw kan worden gebruikt.
Circulariteit betekent voor ons daarom niet dat we nu al een volledig gesloten kringloop hebben. Het betekent dat we stap voor stap minder verspillen, minder schaarse grondstoffen gebruiken en meer lokaal produceren en hergebruiken. Daarbij blijft niet alleen materiaal, maar ook kennis, vakmanschap en economische waarde zoveel mogelijk in de community.
De school maakt dat concreet. Er wordt voedsel verbouwd, bereid en gegeten. Leerlingen leren over gezonde voeding, hygiëne en schoon koken. Warmte wordt efficiënter gebruikt. Lokale makers produceren warmhoudmanden en kunnen straks cookstoves ontwikkelen en maken. Wat daar werkt, kan vervolgens thuis en elders in de wijk worden toegepast.
Zo wordt circulariteit geen theorie, maar iets wat iedere dag opnieuw gebeurt rond een tuin, een keuken en een maaltijd.
Welke impact verwacht je dat dit project zal hebben?
We verwachten dat Resto Scolaire Harobanda op drie terreinen verschil maakt: minder houtgebruik en CO₂-uitstoot, een gezondere leefomgeving en een verandering in de manier waarop mensen koken en met voedsel omgaan die zich vanuit de school door de community kan verspreiden. De school is daarbij het hart van de gemeenschap.
De meest directe klimaatwinst komt van schoner en energiezuiniger koken. Efficiëntere cookstoves en warmhoudmanden zorgen ervoor dat voor dezelfde maaltijd aanzienlijk minder hout of houtskool nodig is. Dat betekent minder CO₂-uitstoot en minder druk op de schaarse houtvoorraad, maar voor gezinnen ook minder geld uitgeven aan brandstof en minder schadelijke rook in en rond het huis.
We willen die verandering ook meetbaar maken. Binnen Harobanda gaan we het daadwerkelijke brandstofverbruik vóór en na de introductie van de oplossingen meten. Zo kunnen we vaststellen hoeveel hout werkelijk wordt bespaard en hoeveel CO₂-uitstoot daarmee wordt voorkomen.
De impact gaat verder dan koken. In de schooltuin, keuken en het Resto Scolaire komen voedselproductie, gezonde voeding, voedselhygiëne, schoon koken en sanitatie bij elkaar. Leerlingen leren niet alleen wat duurzamer en gezonder is, maar doen het zelf. Leerkrachten zorgen ervoor dat die kennis blijft: inmiddels zijn zes leerkrachten opgeleid als trainer.
En dan gebeurt iets wat voor ons minstens zo belangrijk is: de kennis verlaat de school. Leerlingen nemen wat zij leren mee naar huis. Ouders en vrouwengroepen zien tijdens demonstraties hoe de oplossingen werken. Lokale ondernemers kunnen warmhoudmanden en uiteindelijk cookstoves produceren en verkopen. Zo wordt klimaatverandering niet iets abstracts, maar iets waaraan mensen zelf kunnen bijdragen en waar tegelijkertijd lokale economische kansen uit ontstaan.
Onze ambitie is om in Harobanda te laten zien wat werkelijk werkt: hoeveel hout, energie en CO₂ we kunnen besparen, hoeveel gezinnen de nieuwe manier van koken daadwerkelijk overnemen en welke oplossingen lokaal geproduceerd en verkocht kunnen worden. Als dat lukt, ontstaat een aanpak die ook op andere scholen en in andere communities kan worden toegepast.
De verandering begint bij iets heel gewoons: een maaltijd waarvoor minder hout nodig is. Een leerling die thuis laat zien wat hij of zij op school heeft geleerd. Een gezin dat merkt dat koken schoner én goedkoper kan. Als dat zich verspreidt, wordt wat rond één school begint uiteindelijk klimaatwinst voor een hele community.
Waar sta je op dit moment? Welke impact heb je al gerealiseerd?
Resto Scolaire Harobanda is niet op de tekentafel ontstaan. Het is gegroeid uit wat we sinds 2019 samen met onze partners in Niger hebben opgebouwd, uitgeprobeerd en geleerd. We begonnen in 2019 met PetitPouss: kinderen bereiken met online onderwijs en het bieden van perspectief. Wat klein begon, groeide verder en werd uiteindelijk de zelfstandige Nigerese Fondation PetitPouss Niger, die inmiddels op veel grotere schaal onderwijsprogramma’s uitvoert, onder andere in samenwerking met UNICEF (www.PetitPouss.fr).
Vanaf 2021 kwam tuinbouw erbij en leerden we jongeren en boeren in de praktijk over voedselproductie (betere productie, meer klimaatbestendig, minder water) en ondernemerschap in de waardeketen van tuinbouw. In 2023 zetten we een volgende stap met schoon koken. De belangstelling bleek groot: zo’n 2.500 mensen meldden zich aan om deel te nemen aan een clean-cookingprogramma. De staatsgreep in juli 2023 maakte verdere uitvoering op dat moment onmogelijk, maar niet de behoefte die we hadden gezien.
In november 2024 begonnen we met Resto Scolaire Harobanda. Daar vielen de puzzelstukken op hun plek. We zagen dat onderwijs, voedselproductie, gezonde voeding, hygiëne, schoon koken en lokaal ondernemerschap geen losse projecten hoeven te zijn. Rond één school kunnen ze elkaar juist versterken. Wat begon als verschillende initiatieven, is zo uitgegroeid tot één programma: een vonk voor een beter leven – Ignite a Better Future.
Inmiddels is de eerste impact hiervan duidelijk zichtbaar. Het schoolrestaurant is gebouwd en afgelopen jaar kregen 180 vluchtelingenkinderen gedurende 40 weken, vijf dagen per week een maaltijd. De school stelde 5.000 m² grond beschikbaar. Daar zijn meerdere oogsten gerealiseerd en 120 leerlingen kregen er praktijkonderwijs. Zes leerkrachten volgden een train-the-traineropleiding, waardoor de kennis binnen de school blijft en ieder jaar aan nieuwe leerlingen kan worden doorgegeven. Leerlingen leren er niet alleen tuinbouw, maar ook over bomen (het belang ervan en hoe ze op te kweken) gezonde voeding, voedselhygiëne, schoon koken en ondernemerschap. De resultaten rond de maaltijden, tuin en leraren sluiten aan bij de eerder vastgelegde projectresultaten.
Ook buiten het klaslokaal begint de aanpak zich te verspreiden. Een vrouwengroep van 40 vrouwen komt wekelijks bijeen en zet zelf nieuwe groepen op. Dat is voor ons belangrijke impact: kennis blijft niet binnen de school, maar wordt door mensen uit de community zelf verder gebracht. Op het gebied van schoon koken is de lokale productie van cookstoves gestart en werkt een technicus aan nieuwe kooksystemen. Er zijn inmiddels 150 warmhoudmanden geproduceerd en de productie gaat door. Daarmee ontstaan de eerste bouwstenen voor iets wat we uiteindelijk veel groter willen maken: goede, betaalbare kookoplossingen die lokaal worden gemaakt én gebruikt.
Ook gezondheid en hygiëne worden concreet. Op dit moment worden 16 toiletten gebouwd, gekoppeld aan een programma voor beheer en hygiëne. Daarmee investeren we niet alleen in voorzieningen, maar ook in de kennis en organisatie die nodig zijn om ze goed te blijven gebruiken.
Onze gerealiseerde impact zit dus niet alleen in aantallen. Er staat inmiddels een restaurant en een schooltuin, kinderen krijgen eten en praktisch onderwijs, leerkrachten kunnen die kennis zelfstandig doorgeven, vrouwen organiseren zich en bereiken anderen, en de eerste clean-cookingoplossingen worden lokaal gemaakt. Rond de school begint zo een netwerk van mensen te ontstaan dat zelf verder bouwt.
Wat we nog níet kunnen zeggen, is hoeveel ton CO₂ we daarmee al hebben bespaard. Die claim willen we pas maken wanneer we hem kunnen onderbouwen. In de volgende fase willen we daarom de onderdelen sterker met elkaar verbinden, de omslag naar schoon koken versnellen én meten wat er werkelijk verandert: hoeveel hout en houtskool wordt bespaard, hoeveel CO₂-uitstoot daarmee wordt voorkomen en hoeveel gezinnen daadwerkelijk anders gaan koken.
We staan daarmee op een kantelpunt: de losse vonken zijn er, de eerste verandering is zichtbaar. Nu willen we van wat in en rond één school is ontstaan een beweging maken die heel Harobanda kan bereiken – en daarna de volgende school.
Waar zit volgens jou de innovatie van je project?
Onze innovatie zit niet in één uitvinding, maar in de manier waarop we vanuit één school een systeemverandering in een hele community op gang kunnen brengen.
Een efficiënte cookstove bestaat al. Een warmhoudmand ook. Net als een schooltuin, sanitaire voorzieningen en onderwijs over gezonde voeding. Maar afzonderlijke oplossingen veranderen nog geen community. In Harobanda brengen we ze daarom bewust bij elkaar en maken we de school tot de plek waar mensen kunnen leren, zien, proberen, verbeteren en uiteindelijk zelf verder bouwen.
Dat is vooral bij schoon koken belangrijk. De uitdaging is niet alleen om een technisch betere cookstove te maken, of om honderden cookstoves ter beschikking te stellen, maar om ervoor te zorgen dat duizenden gezinnen hun dagelijkse manier van koken daadwerkelijk willen en kunnen veranderen. Daarom combineren we technologie met onderwijs en demonstraties, betrekken we leerlingen, ouders en vrouwengroepen bij de omslag en werken we tegelijkertijd aan betaalbare lokale productie. Zo ontstaat niet alleen vraag naar schonere kookoplossingen, maar ook kennis, vakmanschap en ondernemerschap om ze lokaal beschikbaar te maken. En wordt een relatie gelegd met bomen, het belang ervan voor de bodem, plantengroei, water, schaduw.
De schaal van CES Rive Droite maakt die aanpak bijzonder. Via ruim 10.000 leerlingen uit naar schatting 7.000 gezinnen kan één school een groot deel van de wijk Harobanda bereiken. Wat op school wordt geleerd en ervaren, gaat mee naar huis; wat thuis werkt, verspreidt zich verder.
Ook technisch blijven we ontwikkelen. Warmhoudmanden worden al lokaal gemaakt, de lokale productie van cookstoves is gestart en een technicus werkt aan nieuwe kooksystemen die beter moeten aansluiten bij lokale kookgewoonten, behoeften en koopkracht. Daarmee willen we niet simpelweg een buitenlandse oplossing kopiëren, maar samen met gebruikers komen tot oplossingen die mensen willen hebben, kunnen betalen en lokaal kunnen laten maken en onderhouden. De lokale productie van cookstoves en de 150 geproduceerde warmhoudmanden zijn al onderdeel van de opgebouwde aanpak.
Harobanda is daarbij onze proeftuin. We meten wat werkt, leren wat niet werkt en verbeteren de aanpak. Daarna willen we niet simpelweg hetzelfde pakket bij een volgende school neerzetten, maar de werkwijze overdraagbaar maken, zodat iedere school die kan aanpassen aan haar eigen community. Die volgende stap is niet alleen theoretisch: CES Gaway heeft al belangstelling getoond.
De innovatie is daarmee misschien verrassend eenvoudig: niet de oplossing naar de mensen brengen, maar een omgeving creëren waarin mensen de oplossing leren kennen, zich eigen maken en uiteindelijk zelf verder brengen.
Waar ga je het geld voor gebruiken?
Met de €25.000 willen we in Harobanda de volgende stap zetten: zorgen dat steeds meer gezinnen daadwerkelijk overstappen op schoon en zuinig koken.
We willen het geld als volgt inzetten:
€12.500 – kookoplossingen: aanschaf van een eerste serie efficiënte cookstoves, verdere productie van warmhoudmanden en materialen voor het ontwikkelen en testen van lokaal geproduceerde cookstoves.
€7.500 – mensen meenemen in de omslag: demonstraties, kookdagen en praktische voorlichting via de school, vrouwengroepen en de community. Mensen kunnen verschillende oplossingen zelf zien, proberen en vergelijken.
€5.000 – meten en leren: meten hoeveel hout en houtskool deelnemende huishoudens vóór en na de overstap gebruiken, hoeveel geld zij besparen en welke CO₂-reductie daarmee wordt bereikt. We volgen ook welke oplossingen mensen daadwerkelijk blijven gebruiken.
De Klimaatprijs helpt ons zo de vonk te laten overslaan: van de eerste gezinnen die anders gaan koken naar een community waarin schoon koken stap voor stap de nieuwe norm wordt.
