Welk probleem wil je oplossen en op welke oplossing richt jij je?
Ongezonde voeding, leefstijlgerelateerde ziekte, bodemdegradatie, biodiversiteitsverlies en klimaatverandering hangen met elkaar samen, maar worden in beleid en praktijk vaak als afzonderlijke problemen, binnen afzonderlijke sectoren en beleidsterreinen, behandeld.
Ook de systemen eromheen zijn op die manier ingericht. De zorg werkt aan gezondheid, boeren aan voedselproductie, natuurorganisaties aan biodiversiteit en gemeenten aan leefbaarheid en klimaat. Daardoor worden problemen vaak los van elkaar aangepakt, terwijl voedsel, bodem, gezondheid, natuur en klimaat elkaar juist voortdurend beïnvloeden.
Wij kiezen daarom voor een andere benadering: niet ieder probleem afzonderlijk aanpakken, maar oplossingen op één plek in samenhang ontwikkelen en in de praktijk brengen.
Bij Weeldenis gebeurt dat al. Mensen komen er voor voedsel, natuur, gezondheid of ontmoeting, maar die functies zijn niet los van elkaar georganiseerd. Ze zaaien, wieden, oogsten en snoeien, planten bomen, voeden de bodem, verwerken de oogst en koken en eten samen. Vanuit zorg en leefstijl kunnen mensen bij Weeldenis ook gericht aan hun gezondheid werken, bijvoorbeeld via Natuur op Recept. De inrichting van het terrein is daar onderdeel van: ruimte, beplanting en routes zijn zo ontworpen dat mensen kunnen bewegen, buiten zijn, vertragen en tot rust komen.
Zo ervaren mensen in de praktijk dat gezondheid, voedsel, natuur en klimaat met elkaar verbonden zijn. Niet als losse thema’s waarover je informatie krijgt, maar als onderdelen van één leefomgeving.
Dat kan tot concrete gedragsverandering leiden. Een deelnemer aan onze oogsttuin vertelde onlangs: “Sinds ik hier oogst, ben ik echt veel gezonder gaan eten.” Tijdens een boomplantdag kozen twee deelnemers ervoor om bomen te planten in plaats van naar een klimaatprotest te gaan. Ze wilden iets concreets doen dat zichtbaar en blijvend was.
Ook de verbinding met de zorg is er al. Medeoprichter en eigenaar dr. Inge Hamming is huisarts en leefstijlarts. Bij Weeldenis wordt Natuur op Recept toegepast. Vanuit Groene Leefstijl Tynaarlo werken we samen met huisartsen en groene welzijnsplekken aan de verbinding tussen leefstijl, natuur en de eerste lijn. Het project is opgenomen in de landelijke Database Praktijkvoorbeelden Leefstijl in en vanuit de Zorg.
De kracht zit bovendien in het samen doen. Mensen veranderen niet alleen zelf, maar bouwen tegelijkertijd mee aan hun omgeving. Dat versterkt sociale verbinding, betrokkenheid en het gevoel dat je zelf iets kunt bijdragen. Zo ontstaat handelingsperspectief: mensen kunnen iets doen voor hun eigen gezondheid én voor hun leefomgeving.
Ons doel is om deze praktijk door te ontwikkelen tot een praktische en reproduceerbare werkwijze, zodat deze manier van werken niet beperkt blijft tot Weeldenis, maar ook op andere plekken kan worden toegepast.
Op welke wijze draagt dit bij aan de circulaire transitie?
Weeldenis bouwt op kleine schaal aan kringlopen die in het huidige landbouw- en consumptiesysteem vaak zijn doorgeknipt.
We produceren lokaal voedsel, houden organisch materiaal zoveel mogelijk in de kringloop, bouwen organische stof op in de bodem en werken zonder kunstmest en bestrijdingsmiddelen. Door lokaal en regeneratief te produceren en voedsel dichtbij huis te oogsten en eten, kunnen voedselketens korter worden en kunnen transport, verpakkingen en verspilling worden verminderd.
Daarbij sluiten we ook functies en kringlopen op elkaar aan. Dezelfde plek produceert voedsel, versterkt natuur en biodiversiteit, ondersteunt gezondheid, biedt ruimte voor educatie en ontmoeting én draagt bij aan klimaatmitigatie en -adaptatie. We werken aan meer koolstofopslag in de bodem en in vegetatie, vangen water op, vergroten de waterbergende capaciteit en maken de omgeving weerbaarder tegen droogte en hitte.
Zo kan één plek tegelijk ecologische, sociale, gezondheids-, klimaat- en economische waarde creëren.
De kringloop stopt bovendien niet bij de grens van Weeldenis. We verbinden de plek steeds nadrukkelijker met andere initiatieven in de omgeving. Samen met Landschapsbeheer Drenthe werken we aan de pilot Basiskwaliteit Natuur. Via projecten rond erfherstel en het Bijenlandschap verbinden we Weeldenis met andere groene plekken en ecologische hotspots. Ook met IVN, andere lokale initiatieven, voedselbossen en korte-keteninitiatieven werken we aan een sterker regionaal netwerk van natuur, voedsel en betrokken inwoners.
Zo groeit Weeldenis van één praktijkplek naar een regionale schakel waar kennis, mensen, voedsel en landschapsontwikkeling samenkomen.
Voor ons is dat de kern van de circulaire transitie: kringlopen van voedsel, organisch materiaal, grondstoffen en water zo veel mogelijk sluiten en tegelijk functies op één plek verbinden. Zo laten we voedsel, bodem, natuur, gezondheid en menselijke activiteit als één integraal systeem functioneren.
Welke impact verwacht je dat dit project zal hebben?
Impact begint bij mensen. Wie gezonder eet, meer beweegt, vaker buiten is en meer betrokken raakt bij voedsel en natuur, kan daarmee tegelijk bijdragen aan de eigen gezondheid én aan een gezonder landschap en minder klimaatbelasting.
Dat geldt bijvoorbeeld voor voeding. De EAT-Lancet Commission laat zien dat een voedingspatroon met relatief veel plantaardige en weinig dierlijke voeding zowel gezondheids- als milieuwinst kan opleveren. Voedselproductie en -consumptie hebben bovendien een grote invloed op klimaat, landgebruik, water en biodiversiteit.
Bij Weeldenis maken we zo’n verandering concreet. Mensen verbouwen, oogsten en eten zelf voedsel, ontdekken andere producten en smaken en ontwikkelen een andere relatie met hun voedsel. Wie daardoor meer plantaardig, lokaal en seizoensgebonden gaat eten en minder verspilt, verandert niet alleen zijn leefstijl, maar ook de klimaat- en milieubelasting van zijn voedsel. Juist die vaak verborgen impact willen we zichtbaar maken.
Ook preventie verbindt gezondheid en klimaat. Leefstijl speelt een grote rol bij het ontstaan van veel chronische ziekten. Minder leefstijlgerelateerde ziekte kan op termijn bijdragen aan een lagere zorgvraag. Dat is relevant, omdat de Nederlandse zorgsector ongeveer 7% van de totale broeikasgasuitstoot veroorzaakt. Gezondheidswinst is daarmee zowel individuele als maatschappelijke winst en kan ook bijdragen aan een minder belastend zorgsysteem.
Tegelijkertijd verandert het landschap. Door de aanplant van inmiddels ruim 7.000 bomen en struiken, het herstel van biodiversiteit en onze regeneratieve manier van werken bouwen we aan meer koolstofopslag, waterberging en weerbaarheid tegen droogte en piekbuien.
Onze bodem bevat momenteel 5,6% organische stof. Dat is een belangrijke uitgangswaarde om de ontwikkeling van bodemkwaliteit, koolstofvoorraad en waterbergend vermogen in de tijd te volgen.
Onze impact is daarmee bewust breder dan alleen klimaat. We werken tegelijk aan gezondheid, leefstijl, sociale verbinding, voedsel, biodiversiteit, bodem, water en klimaat. Juist dát is onze manier van werken: niet één probleem oplossen en de rest als bijvangst beschouwen, maar verschillende vormen van ecologische en maatschappelijke waarde tegelijk laten ontstaan.
Voor de Nationale Klimaatprijs is de klimaatimpact daarvan het belangrijkste perspectief. Die klimaatimpact staat niet los van de andere effecten, maar kan er juist uit voortkomen.
We willen daarom vanuit onze bestaande praktijk zichtbaar maken hoe gezondheidswinst, sociale winst, landschapswinst en klimaatwinst met elkaar samenhangen. De uitkomst moet een praktische, reproduceerbare werkwijze zijn waarmee ook andere plekken hiermee aan de slag kunnen.
Waar sta je op dit moment? Welke impact heb je al gerealiseerd?
Weeldenis is na vier jaar ontwikkelen een functionerende praktijkplek en geen theoretisch concept.
Op iets meer dan één hectare hebben we een voedselbos ontwikkeld met ruim 7.000 aangeplante bomen en struiken. Daarnaast hebben we een regeneratieve moestuin en schooltuin ontwikkeld, waar kinderen, volwassenen en ouderen samen leren, werken en eten.
Jaarlijks bereiken we via de schooltuin en andere activiteiten tientallen kinderen en deelnemers uit de directe omgeving. Er wordt voedsel geoogst, gewerkt in de tuin, lesgegeven, samen gegeten en kennis gedeeld over natuur, landbouw en gezondheid.
De verbinding met gezondheid wordt bij Weeldenis concreet in de praktijk gebracht. Medeoprichter en eigenaar Dr. Inge Hamming is huisarts en leefstijlarts. Bij Weeldenis wordt Natuur op Recept toegepast. Vanuit Groene Leefstijl Tynaarlo werken we samen met huisartsen en groene welzijnsplekken aan het verbinden van leefstijl, natuur en de eerste lijn.
Ook op het gebied van natuur en landschap is Weeldenis inmiddels een praktijklocatie. We zijn één van de drie provinciale pilotlocaties voor Basiskwaliteit Natuur in Drenthe. In de provinciale handreiking is Weeldenis uitgewerkt als praktijkvoorbeeld van een voedsellandschap. Daarin worden onder meer nieuwe beplanting, extensief beheer, een poel, takkenril en andere landschapselementen beschreven die samen de biodiversiteit versterken.
Daarnaast werken we steeds meer samen met andere groene locaties, korte-keteninitiatieven en voedselbossen. Daarmee ontstaat een netwerk waarin kennis, ervaring en producten verder kunnen worden gedeeld en ontwikkeld.
We hebben daarmee al een fysieke proeftuin gebouwd waarin voedsel, natuur, landschap en gezondheid samenkomen. We zijn bovendien een impactonderneming: maatschappelijke en ecologische impact is het doel; een gezond verdienmodel is het middel om die impact vol te houden en verder te verspreiden.
Wat nog ontbreekt, is een praktische manier om die brede impact als één geheel zichtbaar te maken en om te kunnen leren welke keuzes op een plek de meeste waarde opleveren.
Waar zit volgens jou de innovatie van je project?
De innovatie zit niet in één nieuwe landbouwmethode of één nieuwe klimaatoplossing. Ze zit in het verbinden van systemen die normaal van elkaar gescheiden zijn.
Daarmee draaien we de gebruikelijke aanpak van de klimaattransitie om.
Niet: hoe krijgen we mensen zover dat ze iets voor het klimaat gaan doen?
Maar: hoe ontwikkelen we plekken waar wat goed is voor mensen óók goed uitpakt voor klimaat en natuur?
Waar gezond leven geen extra opgave is naast de klimaattransitie, maar juist een ingang kan zijn voor die transitie.
De afzonderlijke onderdelen bestaan al. Er zijn initiatieven rond Natuur op Recept, groene zorg, regeneratieve landbouw, Food is Medicine, korte ketens en Agri-Health. Ook steeds meer andere plekken verbinden gezondheid, natuur, voedsel en landbouw. De vernieuwing zit voor ons in de combinatie: landschap, landbouw, voeding, gezondheid en klimaat worden integraal rond één plek ontwikkeld en niet als losse projecten.
Bij Weeldenis is die verbinding bovendien geen theoretisch model. Ze wordt ontwikkeld vanuit een daadwerkelijke groene praktijkplek én vanuit de zorg, met een huisarts en leefstijlarts als medeoprichter, met Natuur op Recept en met samenwerking met de eerste lijn.
Niet stoppen met boeren, maar opnieuw definiëren wat een plek op het platteland kan zijn: een plek waar voedselproductie, natuur, gezondheid, zorg, educatie, gemeenschap en ondernemerschap samen nieuwe waarde creëren.
Zo zien wij een toekomst met méér plekken waar landbouw en landschap samen worden ontwikkeld en waar die ontwikkeling tegelijk gezondheidswinst én klimaatwinst oplevert.
Niet minder boeren, maar juist méér boeren: kleinschalige, regeneratieve boeren die niet alleen voedsel produceren, maar ook bodem, biodiversiteit, verbinding, gezondheid en klimaat versterken.
Waar ga je het geld voor gebruiken?
Met de €25.000 willen we de stap maken van een werkende praktijkplek naar een praktische en reproduceerbare aanpak.
We willen geen nieuw wetenschappelijk meetsysteem ontwikkelen, maar bestaande kennis en instrumenten uit landbouw, natuur, gezondheid en klimaat met elkaar verbinden. Zoals een agrariër met een bodemmeting bepaalt wat de bodem nodig heeft, of een huisarts met een bloedonderzoek kijkt waar in de gezondheid bijsturing nodig is, willen wij een groene plek inzicht geven in wat zij oplevert en waar zij kan bijsturen. Voor zover wij weten bestaat voor integrale groene plekken nog geen dergelijk samenhangend praktisch stuurinstrument.
Juist de klimaatimpact willen we daarbij beter zichtbaar maken: niet alleen wat een plek zelf aan klimaatwinst oplevert, maar ook welke klimaatwinst kan ontstaan door veranderingen in gedrag en leefstijl.
Daarvoor ontwikkelen we samen met deskundigen uit ons netwerk een compacte praktijkhandleiding en een eenvoudig impactprofiel. We bouwen zoveel mogelijk voort op bestaande concepten en instrumenten, zoals Basiskwaliteit Natuur, Positieve Gezondheid, het Leefstijlroer, bodemmetingen en bestaande milieudata.
We kijken naar wat er op de plek verandert én naar wat er bij mensen verandert. Een bodemmeting geeft inzicht in de ontwikkeling van organische stof. Biodiversiteitstellingen laten zien wat landschappelijke maatregelen opleveren. Vragen over gezondheid, leefstijl en voedingsgedrag laten zien wat er bij mensen verandert. Verandert bijvoorbeeld het voedingspatroon en eten mensen meer plantaardig, lokaal en seizoensgebonden, dan kunnen bestaande milieudata inzicht geven in de daarmee samenhangende klimaat-, land- en waterimpact.
Zo brengen we verschillende soorten impact bij elkaar: de directe winst van een gezonder en klimaatbestendiger landschap, de indirecte winst van een gezondere leefstijl en de effecten van kortere voedselketens en ander gebruik van grondstoffen. De kracht zit juist in die verbinding:
wat gebeurt er met de plek, wat gebeurt er met mensen en wat betekent dat samen voor klimaat en natuur?
De eerste versie ontwikkelen en testen we bij Weeldenis en vervolgens op één of twee groene plekken uit ons netwerk. Zo maken we van vier jaar praktijkervaring een bruikbaar stuurinstrument voor anderen:
hoe ontwikkel je zo’n plek, wat kun je volgen en hoe zie je of je de goede kant op gaat?
De €25.000 is daarmee geen investering in een groot onderzoeksprogramma, maar in het praktisch maken van een aanpak die gezondheid, voedsel, natuur en klimaat op één plek met elkaar verbindt.
Vanuit Weeldenis ontwikkelen we een praktische en reproduceerbare aanpak waarmee steeds meer plekken kunnen bijdragen aan een platteland waar menselijke gezondheid en de gezondheid van onze leefomgeving elkaar versterken.
